İçindekiler
Dil gelişimi yalnız sözcük saymak mı demek?
Hayır. Çocuğun söylediklerini anlaması da, el sallamak ya da parmakla göstermek gibi jestleri de dil gelişiminin parçasıdır. Hekimler söyleneni anlama ile kendini ifade etmeyi ayrı ayrı değerlendirir; ikisinden birinde ya da ikisinde birden sorun olabilir[5].
Bu nedenle "Kaç kelime söylüyor?" sorusu tek başına yeterli değildir. Adına dönüp bakması, basit bir isteği yerine getirmesi ve ilgisini sizinle paylaşması da en az sözcükler kadar önemlidir[2, 3].
Hangi yaşta hangi dil becerileri beklenir?
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), gelişim kontrol listelerini 2022'de Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) uzmanlarıyla birlikte yeniledi. Yeni listelerdeki her beceri, o yaştaki çocukların dörtte üçünün ya da daha fazlasının yapabildiği bir beceridir[1].
Çocuğunuz listedeki bir beceriyi henüz yapmıyorsa bu bir tanı anlamına gelmez; yalnızca hekiminize sormanız gereken bir konudur. Aşağıda CDC'nin iletişim ve dil maddeleri yer alıyor; bazı yaşlara sosyal gelişimle ilgili bir madde de eklendi[2].
6 ay
- Sizinle sırayla, karşılıklı ses çıkarır.
- Dilini dışarı çıkarıp üfleyerek "pırr" sesi çıkarır.
- Ciyaklamaya benzer sesler çıkarır.
9 ay
- "mamamama", "babababa" gibi pek çok farklı ses çıkarır.
- Kucağa alınmak için kollarını kaldırır.
- Sosyal: adıyla seslendiğinizde size bakar.
12 ay
- "Bay bay" diye el sallar.
- Anne ya da babası için "anne", "baba" gibi bir sözcük ya da başka özel bir ad kullanır.
- "Hayır" sözünü anlar: siz söyleyince kısa bir an duraklar ya da yaptığını bırakır.
15 ay
- "Anne" ya da "baba" dışında bir iki sözcük söylemeye çalışır; örneğin top için "to" der.
- Tanıdık bir nesnenin adını söylediğinizde ona bakar.
- Hem el işaretiyle hem sözle birlikte verilen bir yönergeyi yerine getirir.
- Bir şey istemek ya da yardım almak için parmağıyla işaret eder.
18 ay
- "Anne" ya da "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışır.
- El işareti olmadan verilen tek adımlı bir yönergeyi yerine getirir; "Onu bana ver" deyince oyuncağı uzatmak gibi.
- Sosyal: ilginç bulduğu bir şeyi size göstermek için parmağıyla işaret eder.
24 ay
- "Ayı nerede?" diye sorduğunuzda kitaptaki resmi gösterir.
- En az iki sözcüğü birleştirir; "Daha süt" gibi.
- Sorduğunuzda vücudunun en az iki bölümünü gösterir.
- El sallama ve işaret etmenin ötesinde jestler kullanır; öpücük göndermek ya da "evet" diye başını sallamak gibi.
30 ay
- Yaklaşık 50 sözcük söyler.
- Biri eylem bildiren iki ya da daha fazla sözcüğü bir araya getirir; "Kuçu koşuyor" gibi.
- Kitapta bir resmi gösterip "Bu ne?" diye sorunca adını söyler.
- "Ben", "beni", "biz" gibi sözcükler kullanır.
3 yaş
- Sizinle en az iki kez karşılıklı söz alıp verdiği bir sohbet yapar.
- "Kim", "ne", "nerede" ya da "neden" diye sorular sorar.
- Sorulunca resimde ya da kitapta ne yapıldığını söyler: "koşuyor", "yiyor" gibi.
- Sorulunca adını söyler.
- Çoğu zaman başkalarının anlayabileceği kadar açık konuşur.
4 yaş
- Dört ya da daha fazla sözcükten oluşan cümleler kurar.
- Bir şarkıdan, öyküden ya da tekerlemeden bazı sözcükleri söyler.
- Gün içinde başından geçen en az bir şeyi anlatır.
- "Mont ne işe yarar?" gibi basit sorulara yanıt verir.
5 yaş
- Duyduğu ya da kendi uydurduğu, en az iki olaydan oluşan bir öykü anlatır.
- Okunan ya da anlatılan bir öyküyle ilgili basit soruları yanıtlar.
- Üçten fazla karşılıklı söz alıp verdiği bir sohbeti sürdürür.
- Basit uyakları kullanır ya da fark eder ("top–kop" gibi).
Konuşma neden gecikir?
Kimi zaman gecikmenin arkasında başka bir durum yoktur; sorun yalnız dil gelişimindedir. Kimi zaman da gecikme, başka bir durumun ilk görünen işaretidir. Bu yüzden konuşması geciken her çocukta gelişimin bütün alanları değerlendirilmelidir[5].
İşitme kaybı
İyi duymayan çocuk sesleri ve sözcükleri öğrenmekte zorlanır. Amerikan aile hekimliği derneğinin derlemesi, konuşma gecikmesinden kuşkulanılan her çocuğun bir odyoloğa, yani işitme uzmanına yönlendirilmesini önerir[5].
Gelişimsel dil bozukluğu
Uluslararası bir uzman uzlaşısı, günlük yaşamı etkileyen ve bilinen bir tıbbi nedene bağlanamayan dil sorunları için "gelişimsel dil bozukluğu" adını önerdi. Bu tanı, çocukta başka risk etkenleri olsa da konabilir[6].
Bu durum sanıldığından sık görülür. İngiltere'de okula yeni başlayan 4–5 yaş çocukları kapsayan bir toplum çalışmasında, nedeni bilinmeyen dil bozukluğunun sıklığı yaklaşık %7,6 bulundu[7].
Otizm spektrum bozukluğu
Otizm; sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar ile sınırlı, yinelenen davranış ve ilgilerle tanımlanır. Bu çocuklarda konuşmanın gecikmesi sık görülür, ama belirleyici olan iletişimin bütünüdür: göz teması, adına tepki, jestler ve ilgiyi paylaşma[3, 4].
Genel gelişim gecikmesi ve diğer nedenler
Konuşmanın yanı sıra hareket, oyun ve öğrenme becerileri de geride kalıyorsa genel gelişim gecikmesi ya da zihinsel yetersizlik düşünülür. Konuşmayı fiziksel olarak zorlaştıran yapısal sorunlar ve çocuğun belirli ortamlarda hiç konuşamadığı seçici konuşmazlık (selektif mutizm) da olası nedenler arasındadır[5, 8].
Ani konuşma kaybı ile yavaş gelişen gecikme aynı şey mi?
Hayır, ikisi çok farklıdır ve farklı hızda yanıt gerektirir.
Ani konuşma bozulması: hemen 112
- Dakikalar ya da saatler içinde başlar.
- Çocuk sözcükleri yuvarlar, karışık konuşur, sözcük bulamaz ya da hiç konuşamaz.
- Yüzde kayma, kol ya da bacakta güçsüzlük eşlik edebilir.
- Belirtiler geçmiş olsa bile acil değerlendirme gerekir.
Yavaş gelişen gecikme ya da beceri kaybı: hekime
- Aylar içinde fark edilir.
- Çocuk yaşından beklenen sözcükleri ve cümleleri kuramaz.
- Ya da önceden söylediği sözcükleri giderek bırakır.
- Bir sonraki kontrolü beklemeden değerlendirilmelidir.
İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, konuşma bozukluğu, yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük gibi inme belirtilerinde, belirtiler geçmiş olsa bile hemen acil yardım çağrılmasını önerir. Çocukluk çağı inme kılavuzu da çocuklarda inmeyi tanımak için aynı yüz, kol, konuşma ölçütlerinin kullanılmasını önerir[13, 14].
Hangi işaretlerde beklememeli?
Tek bir becerinin biraz geç kazanılması çoğu çocukta endişe gerektirmez. Ama aşağıdaki durumlarda "bekleyelim" demek yerine hekimle konuşun:
- Hangi yaşta olursa olsun, daha önce söylediği sözcükleri ya da kazandığı sosyal becerileri kaybetmesi[2, 8].
- 9 aylıkken adıyla seslenildiğinde tepki vermemesi[3].
- 12 aylıkken çok az jest kullanması ya da hiç kullanmaması; örneğin el sallamaması[3].
- 18 aylıkken ilginç bir şeyi göstermek için parmağıyla işaret etmemesi[3].
- 18 aylıkken "anne", "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışmaması; 24 aylıkken iki sözcüğü birleştirmemesi[2].
- Seslere tepki vermemesi ya da iyi duymadığından kuşkulanmanız[5].
- 3 yaşında konuşmasının çoğu zaman başkalarınca anlaşılmaması[2].
- Sizi kaygılandıran herhangi bir durum. Kılavuzlar, ailenin kaygısının başkaları aynı kaygıyı taşımasa da ciddiye alınmasını ister[8].
Kazanılmış bir becerinin yitirilmesi ise ayrı bir durumdur. NICE kılavuzu, 3 yaşından küçük bir çocukta dil ya da sosyal becerilerde gerileme varsa otizm değerlendirmesi yapan ekibe; 3 yaşından büyük bir çocukta dil gerilemesi varsa önce bir çocuk doktoruna ya da çocuk nörolojisi uzmanına yönlendirmeyi önerir[8].
İşitme testi neden ilk adımlardan biri?
Konuşma, duyulan sesin taklidiyle başlar. Bu yüzden konuşması geciken bir çocukta işitmenin bir işitme uzmanınca ölçülmesi önerilir[5]. İşitme testi ağrısızdır; çocuğun yaşına uygun yöntemle yapılır.
Bir işitme sorunu saptanması, öteki olasılıkların dışlandığı anlamına gelmez. NICE, dil gecikmesinin yalnızca erken dönemdeki işitme güçlüğüyle açıklandığının varsayılmamasını hatırlatır[8]. Hekim, işitme sonucunu çocuğun bütün gelişimiyle birlikte yorumlar.
Otizm taraması ne zaman yapılır?
AAP, gelişimin her kontrolde izlenmesinin yanında 18. ve 24. aylarda otizme özgü standart bir tarama yapılmasını önerir. Gerekçesi şudur: otizm sık görülür, 18 ay gibi erken bir yaşta tanınabilir ve işlevi iyileştirebilecek kanıta dayalı destek yöntemleri vardır[4].
Tarama testi tanı koymaz; hangi çocuğun ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyacı olduğunu gösterir. Tanı, deneyimli bir ekibin yaptığı kapsamlı değerlendirmeyle konur[4, 8].
Göz teması kuruyor diye otizm dışlanmaz: NICE, iyi göz teması, gülümseme, aileye sevgi gösterme ya da dil basamaklarının zamanında kazanılmış olması gibi gözlemlerin tek başına otizmi dışlamak için kullanılmamasını önerir[8]. Kararı tek bir belirti değil, bütün tablo belirler.
Değerlendirmeyi kimler yapar, neler yapılır?
Konuşma gecikmesi tek bir uzmanlık alanının işi değildir. Çoğu zaman şu ekip birlikte çalışır:
- Çocuk nörolojisi uzmanı: gebelik ve doğum öyküsünü, hangi becerinin hangi yaşta kazanıldığını sorar; nörolojik muayene yapar; beceri kaybı, nöbet kuşkusu ya da başka nörolojik bulgu varsa ek incelemeleri planlar.
- Odyolog: işitmeyi çocuğun yaşına uygun testlerle ölçer[5].
- Dil ve konuşma terapisti: çocuğun anlama ve ifade becerilerini ayrıntılı olarak değerlendirir ve gerekirse terapiyi yürütür[5].
Hekim; EEG, genetik testler ya da beyin görüntülemesi gibi incelemeleri her çocukta değil, öykü ve muayeneye göre gerekli gördüğünde ister. Telefonunuzdaki videolar ve çocuğunuzun söylediği sözcüklerin listesi bu görüşmede çok işe yarar.
Erken destek ve evde yapabilecekleriniz
Dil ve konuşma terapisinin, özellikle kendini ifade etmede güçlük çeken çocuklarda yararlı olduğuna dair iyi düzeyde kanıt vardır[5]. Desteğin tanının kesinleşmesini beklemeden başlaması, zaman kaybını önler.
Anne babanın evde uyguladığı programlar da etkilidir. 18–60 aylık, dil güçlüğü olan çocuklarda yapılan 18 çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir meta-analizde, terapistin anne babaya öğrettiği yöntemlerin çocukların hem anlama hem ifade becerilerini anlamlı biçimde geliştirdiği bulundu[11].
- Çocuğunuzla göz hizasında, yüz yüze konuşun; onun sesine ya da jestine karşılık verin.
- O ne yapıyorsa onu kısa cümlelerle anlatın: "Topu attın. Top gitti."
- Söylediğini bir adım genişletin: o "su" derse siz "Su istiyorsun" deyin.
- Her gün birlikte resimli kitap okuyun; sayfadaki nesneleri gösterip adlarını söyleyin. Şarkılar ve tekerlemeler de dil için iyi bir alıştırmadır.
- Soru yağmuru yerine bekleyin; konuşması için ona zaman tanıyın.
Bunlar genel önerilerdir; çocuğunuz terapiye gidiyorsa terapistin ona özel verdiği ev çalışmaları önce gelir.
Evde iki dil konuşmak konuşmayı geciktirir mi?
Araştırmalar, iki dil öğrenmenin tek başına konuşma gecikmesine yol açtığını göstermiyor. 66 çalışmayı inceleyen sistematik bir derlemede, iki dilli çocukların konuşma seslerini tek dilli yaşıtlarından daha yavaş edindiğine dair kanıt sınırlı bulundu; seslerin öğrenilmesinde ise bazı niteliksel farklar görüldü[9].
İletişim bozukluğu ya da otizm gibi nörogelişimsel bir tanısı olan çocukları inceleyen 50 çalışmalık bir derlemede, çok dilli çocuklar aynı tanıyı taşıyan tek dilli çocuklarla karşılaştırıldığında dil gelişiminde ya da diğer işlevlerde olumsuz bir etki görülmedi. Yazarlar yine de bu konudaki yüksek kaliteli çalışma sayısının az olduğunu vurguladı[10].
Bu nedenle ev dilinden vazgeçmeniz gerekmez. Ama bunun tersi de doğrudur: NICE, dil gecikmesinin ailenin evde başka bir dil konuşmasıyla açıklandığının varsayılmamasını önerir[8]. İki dilli bir çocukta da uyarı işaretleri varsa değerlendirme ertelenmemelidir.
Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları
Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, nörolojik gelişim basamakları ve gelişme geriliği üzerine kitap bölümleri yazmıştır. Bu konudaki kitap bölümleri:
Kitap bölümü
Poyrazoğlu HG, Per H. Nörolojik Gelişim Basamaklarında Bozukluklar. Çocuklarda Büyüme Gelişme Basamakları (Editörler: Mazıcıoğlu M, Kurtoğlu S, Hatipoğlu N). Erciyes Üniversitesi, 2017.
Kitap bölümü
Poyrazoğlu HG, Per H. Mental Motor Gelişme Geriliği. Çocuklarda Büyüme Gelişme Basamakları (Editörler: Mazıcıoğlu M, Kurtoğlu S, Hatipoğlu N). Erciyes Üniversitesi, 2017.
Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çocuğum 2 yaşında ve çok az konuşuyor, bir süre daha bekleyebilir miyiz?
Beklemek önerilmez. 24 aylık çocukların büyük çoğunluğu en az iki sözcüğü birleştirir; çocuğunuz bunu yapmıyorsa bir hekime danışın. Bazı çocuklar yaşıtlarına kendiliğinden yetişir, ama hangi çocuğun yetişeceğini önceden bilmek zordur. Değerlendirme, işitme testiyle birlikte nedeni ortaya koyar ve gerekiyorsa desteğin erken başlamasını sağlar.
Konuşma gecikmesi otizm olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Konuşma gecikmesinin işitme kaybı, gelişimsel dil bozukluğu ya da genel gelişim gecikmesi gibi başka nedenleri de vardır. Otizmde belirleyici olan, iletişimin bütünüdür: adına tepki vermesi, jest kullanması, ilgisini sizinle paylaşması ve göz teması. Bu konuda kaygınız varsa hekim, gerekirse bir tarama testi ve ayrıntılı değerlendirme önerir.
Konuşma gecikmesinde neden işitme testi isteniyor?
Çünkü çocuk konuşmayı duyduğu sesleri taklit ederek öğrenir ve iyi duymayan bir çocukta konuşma gecikebilir. Bu yüzden konuşması geciken her çocukta işitmenin bir işitme uzmanınca ölçülmesi önerilir. İşitme sorunu bulunsa bile hekim, gecikmenin başka nedenlerini de değerlendirmeye devam eder.
Evde iki dil konuşuyoruz, birini bırakmalı mıyız?
Genellikle hayır. Araştırmalar, iki dil öğrenmenin kendisinin konuşma gecikmesine yol açtığını göstermiyor; otizm gibi bir tanısı olan çocuklarda da çok dilli ortamın zarar verdiği gösterilmemiştir. Ancak gecikmeyi iki dilliliğe bağlayıp beklemek de doğru değildir; uyarı işaretleri varsa çocuğunuz değerlendirilmelidir.
Çocuğum önceden konuşuyordu, artık sözcükleri söylemiyor. Ne yapmalıyım?
Önceden söylenen sözcüklerin kaybolması, geç konuşmadan ayrı ele alınır ve hızla değerlendirilmelidir. Sözcük kaybı haftalar ya da aylar içinde olduysa, bir sonraki kontrolü beklemeden çocuk doktorunuzla ya da bir çocuk nöroloğuyla görüşün. Konuşma aniden, dakikalar ya da saatler içinde bozulduysa ya da kolda veya bacakta güçsüzlük, yüzde kayma veya görme kaybı aniden başladıysa, kısa sürede geçmiş olsa bile 112'yi arayın (inme olabilir); çocuk nöbet geçiriyorsa da 112'yi arayın.
Konuşma gecikmesi için hangi doktora gidilmeli?
İlk adım çocuk doktorunuz olabilir. Konuşma gecikmesine beceri kaybı, nöbet kuşkusu, hareket gelişiminde gerilik ya da başka nörolojik bulgular eşlik ediyorsa çocuğunuzu bir çocuk nöroloğuna da göstermeniz iyi olur. Değerlendirmeye çoğu zaman işitme uzmanı ile dil ve konuşma terapisti de katılır.
Kaynakça
- Zubler JM, Wiggins LD, Macias MM, ve ark. Evidence-informed milestones for developmental surveillance tools. Pediatrics. 2022;149(3):e2021052138. doi.org/10.1542/peds.2021-052138 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 35132439 (yeni sekmede açılır)
- ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Learn the Signs. Act Early. — CDC's Developmental Milestones (6 ay–5 yaş kontrol listeleri). www.cdc.gov/act-early/milestones/index.html (yeni sekmede açılır)
- ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder. www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html (yeni sekmede açılır)
- Hyman SL, Levy SE, Myers SM; Council on Children With Disabilities, Section on Developmental and Behavioral Pediatrics. Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447. doi.org/10.1542/peds.2019-3447 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 31843864 (yeni sekmede açılır)
- McLaughlin MR. Speech and language delay in children. Am Fam Physician. 2011;83(10):1183-1188. www.aafp.org/pubs/afp/issues/2011/0515/p1183.html (yeni sekmede açılır) · PubMed: 21568252 (yeni sekmede açılır)
- Bishop DVM, Snowling MJ, Thompson PA, Greenhalgh T; CATALISE-2 consortium. Phase 2 of CATALISE: a multinational and multidisciplinary Delphi consensus study of problems with language development: terminology. J Child Psychol Psychiatry. 2017;58(10):1068-1080. doi.org/10.1111/jcpp.12721 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 28369935 (yeni sekmede açılır)
- Norbury CF, Gooch D, Wray C, ve ark. The impact of nonverbal ability on prevalence and clinical presentation of language disorder: evidence from a population study. J Child Psychol Psychiatry. 2016;57(11):1247-1257. doi.org/10.1111/jcpp.12573 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 27184709 (yeni sekmede açılır)
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128). 2011, son güncelleme 2017. www.nice.org.uk/guidance/cg128/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
- Hambly H, Wren Y, McLeod S, Roulstone S. The influence of bilingualism on speech production: a systematic review. Int J Lang Commun Disord. 2013;48(1):1-24. doi.org/10.1111/j.1460-6984.2012.00178.x (yeni sekmede açılır) · PubMed: 23317381 (yeni sekmede açılır)
- Uljarević M, Katsos N, Hudry K, Gibson JL. Practitioner review: multilingualism and neurodevelopmental disorders — an overview of recent research and discussion of clinical implications. J Child Psychol Psychiatry. 2016;57(11):1205-1217. doi.org/10.1111/jcpp.12596 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 27443172 (yeni sekmede açılır)
- Roberts MY, Kaiser AP. The effectiveness of parent-implemented language interventions: a meta-analysis. Am J Speech Lang Pathol. 2011;20(3):180-199. doi.org/10.1044/1058-0360(2011/10-0055) (yeni sekmede açılır) · PubMed: 21478280 (yeni sekmede açılır)
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Stroke — Symptoms. Son gözden geçirme: 12 Eylül 2024. www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ (yeni sekmede açılır)
- Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH). Stroke in childhood: clinical guideline for diagnosis, management and rehabilitation. 2017. www.rcpch.ac.uk/resources/stroke-in-childhood-clinical-guideline (yeni sekmede açılır)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.
Görsel: Nenad Stojković (Shixart1985) · Wikimedia Commons (kaynak, yeni sekmede açılır) · Lisans: CC BY 2.0 (yeni sekmede açılır) · kırpıldı