Bayılma mı, Nöbet mi? Çocuklarda Ani Bilinç Kaybı

Çocuğum aniden yere yığıldı: ilk dakikalarda ne yapmalıyım?

Bir çocuğun gözünüzün önünde yığılması çok korkutucudur. İlk iş, sakin kalmaya çalışmak ve çocuğun soluk alıp almadığına bakmaktır^[8].

• Omuzlarından hafifçe sarsarak ve yüksek sesle seslenerek yanıt verip vermediğine bakın. Yanıt vermiyorsa yardım çağırın; başını hafifçe geriye eğip çenesini kaldırarak soluk yolunu açın^[8].
• En az 10 saniye boyunca dinleyerek ve izleyerek normal soluk alıp almadığını kontrol edin^[8].
• Normal soluk alıyorsa sırtüstü yatırın ve bacaklarını yukarı kaldırın^[8].
• Bayılan kişi genellikle 30 saniye içinde kendine gelir^[8]. Bu sırada saate bakın ve olanları not edin.
• Çocuk kendine geldikten sonra hemen ayağa kaldırmayın; bir süre yatmaya devam etsin. Uyarı belirtileri başladığında yatmak, yeniden bayılmayı ve düşmeye bağlı yaralanmayı önlemeye yardım eder^[2].

Kasılma ya da titreme görürseniz bunun bir bayılma mı, yoksa bir nöbet mi olduğunu o anda ayırmak kolay değildir. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS), bayılan kişi titriyor ya da kasılıyorsa 112'nin (İngiltere'de 999) aranmasını önerir^[8]. Ayrımı daha sonra hekim yapar.

Bayılma ile nöbet arasındaki temel fark nedir?

İkisinde de çocuk kısa bir süre çevresiyle bağını kaybeder, ama arka plandaki mekanizma farklıdır.

• Bayılmada (senkop) beyne giden kan akımı kısa süreliğine azalır, bilinç ve duruş kaybolur, ardından çocuk kendiliğinden toparlanır^[2].
• Nöbette ise sorun dolaşımda değil, beyin hücrelerinin anormal elektriksel etkinliğindedir.

Bayılma çocuk ve gençlerde sanıldığından yaygındır. Bir derlemeye göre insanların %15'i 21 yaşından önce en az bir kez bayılır ve çocuklardaki bayılmaların %75–80'i zararsız refleks (nörokardiyojenik) tiptir^[2]. Belçika'da bir çocuk acil servisine bayılma nedeniyle getirilen 226 çocuğun incelendiği çalışmada nedenlerin %80'i bu refleks tip, %9'u nörolojik hastalıklar, %2'si kalp hastalıklarıdır^[5].

Tipik (vazovagal) bayılma nasıl gelişir?

Refleks bayılma, çoğu zaman tanıdık bir durumda ortaya çıkar. ESC 2018 kılavuzunda bu tür bayılmayı düşündüren özellikler arasında şunlar sayılır^[1]:

• Uzun süre ayakta kalmak
• Kalabalık ya da sıcak bir ortamda bulunmak
• Hoş olmayan bir görüntü, ses, koku ya da ağrının ardından bayılmak (örneğin kan görmek)
• Bayılmadan hemen önce yüzün sararması, terleme, bulantı ya da kusma

Çocuk hekimlerine göre uzun süre dik durmak, sıcak duş almak ya da birden ayağa kalkmak da sık rastlanan tetikleyicilerdir. Bayılmadan önce baş dönmesi, bulantı ve görüşün daralması gibi belirgin uyarı belirtileri olur; bilinç kaybı kısadır ve sonrasında kalan şikâyet azdır^[2].

Bu bayılmalar ergenlikte, en çok da 15–19 yaş arası kızlarda sık görülür^[2]. Çok küçük çocuklarda ağlama ya da ani bir acıyla gelen ve yüzün sararmasıyla seyreden ataklar da aynı refleks mekanizmayla açıklanır; bu tabloya katılma nöbeti (nefes tutma nöbeti) denir^[1].

Bayılırken kasılma olursa bu nöbet mi demektir?

Her zaman değil. Bayılan kişide kısa süreli seğirmeler çok sık görülür ve bu durum çoğu zaman epilepsi nöbetiyle karıştırılır.

Almanya'da sağlıklı gönüllülerde kontrollü koşullarda bayılma oluşturulup iki kamerayla kaydedildiği bir çalışmada, tam bilinç kaybı yaşanan 42 bayılma ortalama 12 saniye sürmüştür. Bunların %90'ında kol ve bacaklarda düzensiz, dağınık seğirmeler görülmüştür. Çoğu kişinin gözleri bayılma boyunca açık kalmış, yarıdan fazlası görsel ya da işitsel algılar anlatmıştır^[6].

ESC kılavuzu, bayılmadaki seğirmelerin genellikle 10'dan az sayıda, düzensiz ve iki yanda eş zamanlı olmayan hareketler olduğunu ve bilinç kaybından sonra başladığını belirtir. Epilepsi nöbetinde ise kasılmalar çok daha fazla sayıdadır, iki yanda eş zamanlı ve simetriktir; çoğunlukla bilinç kaybıyla aynı anda başlar^[1].

Öte yandan beynin oksijensiz kalması bazen gerçek bir nöbeti de tetikleyebilir^[1]. Bu yüzden kasılmalı her bilinç kaybında çocuğun bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Hangi ipuçları bayılmayı nöbetten ayırmaya yardım eder?

Ayrımda en değerli bilgi, atağın öncesini, sırasını ve sonrasını anlatan ayrıntılı öyküdür. Bilinç kaybı yaşamış 671 kişiyle yapılan bir çalışmada, yalnızca atak çevresindeki belirtilere dayanan basit bir puanlama sistemi kişilerin %94'ünü doğru sınıflandırmıştır^[7].

Bu tablo bir rehberdir; tanıyı tek bir belirtiye bakarak koymak mümkün değildir. Atağı gören kişinin muayeneye gelmesi ve varsa bir video kaydı, ayrımı çoğu zaman kolaylaştırır^{[1, 9]}.

Hangi bayılmalar kalple ilgili olabilir?

Kalp kaynaklı bayılma çocuklarda seyrektir. ABD'de bir çocuk acil servisine bayılma nedeniyle başvuran 3.445 hastanın incelendiği çalışmada, daha önce bilinmeyen bir kalp nedeni yalnızca 3 çocukta (%0,09) saptanmıştır^[4]. Gençlerde ani kalp ölümü de son derece seyrektir^[2].

Seyrek olmasına karşın gözden kaçmaması gerekir. Bu yüzden kılavuzlar ve çocuk kardiyolojisi derlemeleri bazı uyarı işaretlerinin üzerinde özellikle durur^{[1, 2, 3]}:

• Egzersiz sırasında (yüzme dahil) bayılma: kalp kaynaklı bir nedeni düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir^{[1, 2, 3]}. Egzersiz bittikten sonra gelen bayılma ise daha çok refleks tiptedir^[2].
• Bayılmadan önce ya da bayılma sırasında çarpıntı ya da göğüs ağrısı (şu anda sürüyorsa ya da bayılmadan hemen önce olduysa 112)^{[1, 4, 8]}.
• Hiçbir uyarı belirtisi olmadan, aniden bayılma^{[1, 3, 4]}.
• Yatarken, uykudayken ya da otururken bayılma^[1].
• Yüksek bir ses (örneğin çalar saat ya da telefon), korku ya da şiddetli bir heyecanla tetiklenen bayılma; bu tablo uzun QT sendromu gibi kalıtsal ritim bozukluklarını akla getirir^{[1, 2]}.
• Ailede genç yaşta ani ya da nedeni açıklanamayan ölüm, kalp kası hastalığı ya da kalıtsal ritim bozukluğu öyküsü^{[1, 2, 3]}.
• Çocuğun bilinen ya da şüphelenilen bir kalp hastalığının, geçirilmiş kalp ameliyatının olması^{[1, 2]}.

ABD'deki aynı acil servis çalışmasında incelenen özellikler arasında egzersiz sırasında bayılma, öncesinde çarpıntı olması ve uyarı belirtisi olmaması yer almıştır; bu özelliklerden en az ikisinin bir arada bulunması, kalp kaynaklı nedeni olan çocukları ayırmada yararlı bulunmuştur (bu bulgu yalnızca 3 olguya dayanır)^[4]. Bu işaretlerden biri varsa çocuğunuzun kendine gelmiş olması, değerlendirmeyi ertelemek için bir neden değildir.

EKG neden önemli, başka tetkik gerekir mi?

EKG (elektrokardiyografi), kalbin elektriksel etkinliğini birkaç dakikada kaydeden, ağrısız bir tetkiktir. ESC kılavuzu bayılmanın ilk değerlendirmesinde öykü ve muayenenin yanına EKG'yi de koyar^[1]. Çocuklardaki bayılmalarda iyi huylu nedenleri ciddi olanlardan ayırmada en önemli araçların ayrıntılı kişisel ve aile öyküsü ile standart EKG olduğunu vurgular^[1].

EKG; uzun QT sendromu, Wolff-Parkinson-White sendromu, Brugada sendromu, kalp bloğu ve bazı kalp kası hastalıkları gibi bayılmaya yol açabilen durumları gösterebilir^[2]. Boston Çocuk Hastanesi'nden hekimlerin derlemesi, bayılan her çocukta EKG çekilmesini önerir^[2]. Kanada kardiyoloji derneklerinin çocuklar için görüş bildirgesi ise daha seçicidir: Öykü refleks bayılmaya uymuyorsa ve uyarı belirtisinin olmaması, egzersiz sırasında bayılma, ailede genç yaşta ani ölüm ya da kalp hastalığı veya muayenede bir bulgu gibi kalbi düşündüren özellikler varsa EKG önerir^[3].

Nöbet olduğundan şüphelenilen durumlarda da kalp unutulmaz. İngiltere'nin ulusal kılavuzu NICE, ilk kez nöbet geçirdiği düşünülen her kişide, nöbeti taklit edebilecek kalp sorunlarını ayırmak için 12 derivasyonlu EKG çekilmesini önerir^[9].

Öykü tipik bir refleks bayılmaya uyuyorsa ve muayene ile EKG normalse çoğu çocukta başka tetkik gerekmez^[3]. Kalbin ultrasonla incelenmesi (ekokardiyografi), efor testi ya da ritim holteri gibi tetkikler; muayene, EKG ya da aile öyküsü bir sorun düşündürdüğünde istenir^[2]. Nöbet düşünülüyorsa EEG gibi incelemeler gündeme gelir. Hangi tetkikin gerekeceğine çocuğu muayene eden hekim karar verir.

Atağı videoya almak neden işe yarar?

Hekim atağı çoğu zaman kendi gözüyle görmez. Bu yüzden atağın birkaç saniyelik bir kaydı bile, en ayrıntılı anlatımdan daha çok bilgi verebilir.

NICE, ilk kez nöbet geçirdiği düşünülen çocuk ve gençlerin değerlendirilmesinde, mümkünse atağı görenlerin anlatımından ve video görüntülerinden yararlanılmasını önerir^[9]. ESC kılavuzu da akıllı telefonla çekilen ev videolarının her tür geçici bilinç kaybında çok yararlı olduğunu belirtir ve tanıdan emin olunamayan durumlarda ailelerin atakları kaydetmesini önerir^[1].

Kayıt alırken: Önce çocuğun güvenliğini sağlayın; kaydı mümkünse ikinci bir kişi alsın. Atağın başlangıcı çoğu zaman kaçırılır^[1]; bu yüzden hemen sonra, atak öncesinde neler olduğunu (ayakta mıydı, egzersiz yapıyor muydu, bir şeyden korktu mu) ve sürenin ne kadar olduğunu not edin.

Bayılmaların tekrarını azaltmak elimizde mi?

Refleks bayılmada tedavinin temeli; ailenin ve çocuğun durumu anlaması, güvence alması ve tetikleyicilerden nasıl kaçınılacağını öğrenmesidir^[1]. Çoğu çocukta ilaç gerekmeden, yaşam alışkanlıklarındaki değişikliklerle tekrarlar azaltılabilir^{[3, 12]}.

• Gün içinde yeterli sıvı içmesini sağlayın. Hekim uygun görürse, yeterli sıvı ve tuz alımının hastaların büyük bölümünde şikâyetleri azalttığı bildirilmiştir^{[2, 12]}.
• Uzun süre hareketsiz ayakta durmak, sıcak ve kalabalık ortamlar gibi bilinen tetikleyicilerden kaçınmasını öğretin^[1].
• Uyarı belirtilerini tanımasını öğretin: Baş dönmesi, bulantı, terleme ya da görmede kararma başlarsa hemen yere uzanıp bacaklarını kaldırsın; bu mümkün değilse oturup başını dizlerinin arasına eğsin^[8].
• Ayaktayken bacak bacak üstüne atmak, parmak uçlarında yükselip alçalmak ya da yumruklarını sıkmak bayılmayı geciktirebilir^{[2, 8]}.
• Kafeinli içecekleri sınırlayın^[2].
• Düzenli fiziksel etkinlik de önerilen yaşam düzenlemeleri arasındadır^[12].

Çoğu çocukta bayılmalar yaşla birlikte azalır^[2]. Önlemlere karşın bayılmalar sıklaşır ya da ağırlaşırsa hekim yeniden değerlendirme yapar; gerekirse çocuk kardiyolojisi ile birlikte başka tedavi seçeneklerini planlar^{[2, 12]}.

Bayılmalar tekrarlıyorsa yüzme, yüksekte bulunma ya da bisiklete binme gibi düşmenin tehlikeli olabileceği etkinliklerde nelere dikkat edilmesi gerektiğini hekiminizle konuşun.

Bayılan çocuk her zaman hekime gösterilmeli mi?

Evet. NHS, bayılma çoğunlukla ciddi bir şeye bağlı olmasa da nedenini anlamak için bayılan kişinin bir hekime görünmesini önerir^[8]. Acil durum kutusundaki maddelerden biri varsa 112 aranmalıdır.

Bayılma yukarıda sayılan kalp uyarı işaretlerinden birini taşıyorsa, atakta kasılma olduysa ya da bayılma mı nöbet mi olduğu anlaşılamadıysa değerlendirme geciktirilmemelidir. Kalp kaynaklı bir neden düşünüldüğünde çocuk kardiyolojisi, nöbet düşünüldüğünde çocuk nörolojisi değerlendirmesi gerekir^{[1, 2, 9]}.

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, okul çocuklarında epilepsi sıklığını inceleyen bir çalışmada yer almış; nöbeti taklit edebilen bir kalp ritim bozukluğu olan uzun QT sendromu üzerine olgu bildirilerinin yazarları arasındadır:

• Kayseri'de 7–17 yaş okul çocuklarında epilepsi sıklığı ve risk etmenleri

  Canpolat M, Kumandaş S, Poyrazoğlu HG ve ark. Prevalence and risk factors of epilepsy among school children in Kayseri City Center an urban area in Central Anatolia Turkey. Seizure, 2014. DOI: 10.1016/j.seizure.2014.05.012 (yeni sekmede açılır)

• Nöbeti taklit eden bir kalp ritim bozukluğu olarak uzun QT sendromu: olgu sunumu (ulusal kongre bildirisi)

  Poyrazoğlu HG, Karabulut M, Ertaş K, Yılmaz E. Nöbeti taklit eden bir durum uzun QT sendromu: Olgu Sunumu. 18.Ulusal Çocuk Nöroloji Kongresi 20-24 Nisan 2016 Antalya, 2016.

• Epilepsi ile uzun QT sendromunun bir arada görüldüğü olgu (ulusal kongre bildirisi)

  Canpolat M, Gümüş H, Per H, Baykan A, Poyrazoğlu HG, Eryavuz Ö, Argun M, Kumandaş S. Epilepsi ve Uzun QT Birlikteliği Olgu Sunumu. 13. Ulusal Çocuk Nöroloji Kongresi, 2011.

Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Brignole M, Moya A, de Lange FJ, ve ark.; ESC Scientific Document Group. 2018 ESC Guidelines for the diagnosis and management of syncope. Eur Heart J. 2018;39(21):1883-1948. doi.org/10.1093/eurheartj/ehy037 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 29562304 (yeni sekmede açılır)
2. Friedman KG, Alexander ME. Chest pain and syncope in children: a practical approach to the diagnosis of cardiac disease. J Pediatr. 2013;163(3):896-901. doi.org/10.1016/j.jpeds.2013.05.001 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 23769502 (yeni sekmede açılır)
3. Sanatani S, Chau V, Fournier A, ve ark. Canadian Cardiovascular Society and Canadian Pediatric Cardiology Association position statement on the approach to syncope in the pediatric patient. Can J Cardiol. 2017;33(2):189-198. doi.org/10.1016/j.cjca.2016.09.006 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 27838109 (yeni sekmede açılır)
4. Hurst D, Hirsh DA, Oster ME, ve ark. Syncope in the pediatric emergency department – can we predict cardiac disease based on history alone? J Emerg Med. 2015;49(1):1-7. doi.org/10.1016/j.jemermed.2014.12.068 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 25802162 (yeni sekmede açılır)
5. Massin MM, Bourguignont A, Coremans C, ve ark. Syncope in pediatric patients presenting to an emergency department. J Pediatr. 2004;145(2):223-228. doi.org/10.1016/j.jpeds.2004.01.048 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 15289772 (yeni sekmede açılır)
6. Lempert T, Bauer M, Schmidt D. Syncope: a videometric analysis of 56 episodes of transient cerebral hypoxia. Ann Neurol. 1994;36(2):233-237. doi.org/10.1002/ana.410360217 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 8053660 (yeni sekmede açılır)
7. Sheldon R, Rose S, Ritchie D, ve ark. Historical criteria that distinguish syncope from seizures. J Am Coll Cardiol. 2002;40(1):142-148. doi.org/10.1016/s0735-1097(02)01940-x (yeni sekmede açılır) · PubMed: 12103268 (yeni sekmede açılır)
8. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Fainting. Son gözden geçirme: 17 Ağustos 2026. www.nhs.uk/conditions/fainting/ (yeni sekmede açılır)
9. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Epilepsies in children, young people and adults (NG217): 1. Diagnosis and assessment of epilepsy. 2022. www.nice.org.uk/guidance/ng217/chapter/1-Diagnosis-and-assessment-of-epilepsy (yeni sekmede açılır)
10. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Stroke — Symptoms. Son gözden geçirme: 12 Eylül 2024. www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ (yeni sekmede açılır)
11. Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH). Stroke in childhood: clinical guideline for diagnosis, management and rehabilitation. 2017. www.rcpch.ac.uk/resources/stroke-in-childhood-clinical-guideline (yeni sekmede açılır)
12. Anderson JB, Willis M, Lancaster H, Leonard K, Thomas C. The evaluation and management of pediatric syncope. Pediatr Neurol. 2016;55:6-13. doi.org/10.1016/j.pediatrneurol.2015.10.018 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 26706050 (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: novic84 · Wikimedia Commons (kaynak, yeni sekmede açılır) · Lisans: CC BY-SA 3.0 (yeni sekmede açılır) · orta sıraya yakınlaştırılarak kırpıldı, çizgiler koyulaştırıldı