Sosyal medya

Bebeklerde Nörolojik Gelişim Takibi: Hangi Belirtiler Önemli?

Gelişim takibi, bebeğin hareket, dil, sosyal ve öğrenme becerilerini zaman içinde izlemektir. Her bebek kendi hızında ilerler; yine de bazı beceriler belli yaşlarda beklenir. Gecikme ya da beceri kaybı fark edildiğinde erken değerlendirme, gereken desteğin zamanında başlamasını sağlar.

9 dk okuma

Bir yetişkinin avuçlarında bebek ayakları
İçindekiler

Gelişim takibi ne demek, kim yapar?

Bebeğin ilk adımı, ilk gülümsemesi ya da "bay bay" diye el sallaması gibi beceriler gelişim basamağı olarak adlandırılır. Bu basamaklar hareket etmede, konuşmada, oyunda, öğrenmede ve başkalarıyla ilişki kurmada ortaya çıkar[2].

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), gelişimin her çocuk sağlığı kontrolünde gözden geçirilmesini önerir. Buna gelişimsel izlem denir. Ayrıca 9, 18 ve 30. aylarda standart bir gelişim tarama testi uygulanmasını önerir. Herhangi bir kontrolde ortaya çıkan bir kaygı da tarama testiyle ya da doğrudan uzman değerlendirmesiyle ele alınmalıdır[3].

Bu süreçte en önemli gözlemci ailedir. Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız; bir şey sizi kaygılandırıyorsa beklemeden hekiminizle konuşmanız önerilir[2].

İlk iki yılda hangi becerileri bekleriz?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), "Learn the Signs. Act Early." programındaki kontrol listelerini 2022'de AAP uzmanlarıyla birlikte yeniledi. Yeni listelere, o yaştaki çocukların büyük çoğunluğunun (en az %75'inin) yapabildiği beceriler alındı[1]. Bu nedenle listedeki bir beceri o yaşta hâlâ görülmüyorsa bu tek başına bir tanı değildir; hekimle konuşmak ve gerekirse tarama yapmak için bir nedendir[1, 2].

Aşağıda CDC listelerinden seçilmiş örnekler var; listelerin tamamı değildir[2]. Erken doğan bebeklerde bu yaşlar, bir sonraki bölümde anlatılan düzeltilmiş yaşa göre okunur[4].

2 ay

  • Hareket: yüzüstü yatarken başını kaldırır; iki kolunu ve iki bacağını oynatır.
  • İletişim: ağlamanın dışında da ses çıkarır; yüksek bir sese tepki verir.
  • Sosyal: siz konuşunca ya da gülümseyince gülümser; onunla konuşunca ya da kucağa alınınca sakinleşir.

4 ay

  • Hareket: kucakta tutarken başını desteksiz dik tutar; yüzüstüyken dirsekleri üzerinde doğrulur; elini ağzına götürür.
  • İletişim: "ooo", "aaa" gibi agulama sesleri çıkarır; sesinizin geldiği yöne başını çevirir.
  • Sosyal: ilginizi çekmek için kendiliğinden gülümser; güldürmeye çalışınca kıkırdar.

6 ay

  • Hareket: yüzüstünden sırtüstüne döner; otururken ellerine dayanarak kendini destekler.
  • İletişim: sizinle karşılıklı sırayla ses çıkarır; ciyaklama sesleri yapar.
  • Sosyal: tanıdık kişileri tanır; sesli güler.
  • Düşünme ve öğrenme: istediği oyuncağı almak için uzanır; nesneleri tanımak için ağzına götürür.

9 ay

  • Hareket: desteksiz oturur ve oturma konumuna kendisi geçer; bir nesneyi bir elinden ötekine aktarır.
  • İletişim: "mamama", "bababa" gibi tekrarlanan heceler söyler; kucağa alınmak için kollarını kaldırır.
  • Sosyal: adı söylenince bakar; yabancılardan çekinebilir; ce-e oyununda güler.

12 ay

  • Hareket: tutunarak ayağa kalkar ve eşyalara tutunarak yürür; küçük parçaları başparmağı ve işaret parmağıyla tutar.
  • İletişim: el sallar; anne ya da babasına "anne", "baba" gibi özel bir söz söyler; "hayır" denince kısa bir an durur.
  • Sosyal: el çırpma gibi karşılıklı oyunlara katılır.

18 ay

  • Hareket: kimseye tutunmadan yürür; kalemle karalar; koltuğa yardımsız çıkıp iner.
  • İletişim: "anne", "baba" dışında en az üç sözcük söylemeye çalışır; el işareti olmadan "onu bana ver" gibi tek adımlı bir isteği yerine getirir.
  • Sosyal: ilginç bulduğu bir şeyi size göstermek için parmağıyla işaret eder.

24 ay

  • Hareket: koşar; topa tekme atar; birkaç basamağı yardımla ya da yardımsız, tırmanmadan yürüyerek çıkar.
  • İletişim: "su ver" gibi iki sözcüğü birleştirir; sorulunca vücudunun en az iki bölümünü gösterir.
  • Sosyal: başka biri ağladığında ya da üzüldüğünde bunu fark eder.

Erken doğan bebekte gelişim nasıl değerlendirilir?

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre gebeliğin 37. haftası dolmadan canlı doğan bebekler erken doğmuş (prematüre) sayılır. 2020'de dünyada yaklaşık 13,4 milyon bebeğin erken doğduğu tahmin ediliyor; bu, her 10 bebekten birinden fazlası demektir[5].

Düzeltilmiş yaş nedir?

Erken doğan bir bebeğin gelişimini doğum tarihine göre değil, beklenen doğum tarihine göre değerlendirmek daha gerçekçidir. Buna düzeltilmiş yaş denir. Hesaplamak için bebeğin doğduğundan bu yana geçen hafta sayısından, kaç hafta erken doğduğu çıkarılır. Kaç hafta erken doğduğunu bulmak için de doğduğu gebelik haftası 40'tan çıkarılır[4].

Örnek: 32. haftada doğan bir bebek 8 hafta erken doğmuştur. Doğumunun üzerinden 16 hafta (4 ay) geçtiğinde düzeltilmiş yaşı 2 aydır. Bu bebekten o sırada 4 aylık değil, 2 aylık bir bebeğin becerilerini beklemek gerekir[4].

AAP ve İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzu kurumu NICE, yürüme ve konuşma gibi becerileri değerlendirirken ilk 2 yıl boyunca düzeltilmiş yaşın kullanılmasını önerir[4, 6].

Hangi bebekler daha yakından izlenir?

NICE'ın erken doğan çocukların gelişimsel izlemi kılavuzu önce şunu hatırlatır: Erken doğan çocukların çoğunun gelişimi iyi seyreder ve yaşam kaliteleri iyidir. Bununla birlikte gelişimsel sorunların riski artmıştır ve doğum haftası küçüldükçe bu risk yükselir[6].

Kılavuza göre 30. haftadan önce doğan bebekler ile 30–36. haftalarda doğup beyin görüntülemesinde gelişimi etkileyebilecek bir hasar saptanan ya da yenidoğan döneminde orta–ağır derecede oksijensizliğe bağlı beyin etkilenmesi (hipoksik iskemik ensefalopati), bakteriyel menenjit veya uçuk virüsünün (herpes simpleks) yol açtığı beyin iltihabı geçiren bebekler, düzeltilmiş 2 yaşına kadar çok disiplinli bir ekiple daha yakından izlenmelidir[6].

Bu izlemde en az şunlar yer alır: düzeltilmiş 3–5. aylar arasında ve 12. aya kadar gelişime odaklanan iki görüşme, düzeltilmiş 2 yaşta ayrıntılı bir gelişim değerlendirmesi. 28. haftadan önce doğan çocuklara 4 yaşında ayrıca yüz yüze bir değerlendirme önerilir[6].

Her görüşmede önce ailenin kaygıları konuşulur, ardından büyüme izlenir (boy, kilo, baş çevresi). Hareket, görme, işitme, beslenme, uyku, dil ve iletişim, dikkat ve davranış gibi alanlar gözden geçirilir; otizm ve serebral palsi belirtileri de bu kontrolün parçasıdır[6].

Hangi belirtilerde çocuk nöroloğuna gitmeli?

Bir becerinin birkaç hafta geç gelmesi çoğu zaman olağandır. Aşağıdaki durumlar ise bir çocuk doktorunun ve gerektiğinde bir çocuk nörolojisi uzmanının değerlendirmesini gerektirir:

  • Daha önce kazandığı bir beceriyi kaybetmesi; örneğin artık gülümsememesi, agulamayı bırakması ya da söylediği sözcükleri söylememesi[2, 7].
  • Baş kontrolünün, dönmenin ya da emeklemenin geç gelmesi[7].
  • Düzeltilmiş 8. ayda hâlâ oturamaması ya da düzeltilmiş 18. ayda yürüyememesi[7].
  • Bir yaşından önce belirgin biçimde tek elini kullanması, öteki elini ihmal etmesi (erken el tercihi)[7].
  • Vücudun bir yanını öteki yanından farklı ya da daha az hareket ettirmesi; hareketlerinin olağandan belirgin biçimde az olması[6, 7].
  • Kaslarının belirgin gevşek ya da katı olması veya kas geriliminin dalgalanması[7].
  • Süregiden beslenme güçlüğü[6, 7].
  • Yürümeye başladıktan sonra sürekli parmak ucunda yürümesi[7].
  • Yaşına göre beklenen becerilerin birkaçını birden kazanmamış olması ya da sizi kaygılandıran herhangi bir durum[2, 3].

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına bir hastalık olduğu anlamına gelmez. Ancak değerlendirmenin ertelenmemesi gerektiğini gösterir. Özellikle beceri kaybı, yalnız gecikmeden farklı bir durumdur; NICE kılavuzu bu durumda çocuğun bir çocuk nörolojisi uzmanına yönlendirilmesini önerir[7].

Değerlendirmede neler yapılır?

Öykü ve muayene

Hekim önce gebelik, doğum ve yenidoğan dönemini sorar: bebeğin kaçıncı haftada doğduğunu, yoğun bakımda kalıp kalmadığını, havale ya da enfeksiyon geçirip geçirmediğini öğrenir. Ardından hangi becerilerin hangi yaşta kazanıldığını sizinle birlikte gözden geçirir. Telefonunuzdaki videolar ve not aldığınız tarihler bu konuşmada çok işe yarar.

Nörolojik muayenede bebeğin kendiliğinden yaptığı hareketlere, duruşuna, kas gerilimine, reflekslerine ve sağ–sol arasındaki farklara bakılır. Baş çevresi ölçülür ve büyüme eğrisi üzerinde izlenir[6].

Standart testler

Gelişim tarama testleri, hangi çocuğun daha ayrıntılı değerlendirilmesi gerektiğini belirlemeye yardım eder. Bir tarama testinde sorun çıkarsa çocuk ayrıntılı gelişim değerlendirmesine ve gereken uzmanlık alanlarına yönlendirilir[3].

Serebral palsi açısından riskli bebeklerde, düzeltilmiş 5. aydan önce en iyi öngörüyü sağlayan yöntemler; uzman bir değerlendiricinin bebeğin kendiliğinden yaptığı hareketleri video kaydı üzerinden incelediği genel hareket değerlendirmesi (GMA), Hammersmith bebek nörolojik muayenesi (HINE) ve beyin MR'ıdır. 5. aydan sonra ise MR, HINE ve küçük çocuklar için bir gelişim değerlendirme ölçeği (DAYC) öne çıkar[8].

Gerekirse ek incelemeler

Hekim, öykü ve muayene sonucuna göre işitme ve görme değerlendirmesi, beyin görüntülemesi, EEG, kan ya da genetik testler isteyebilir. Bu testlerin her bebekte yapılması gerekmez; hangisinin gerektiğine çocuğunuzu muayene eden hekim karar verir.

Erken destek neden önemli?

Yaşamın ilk yıllarında beyin, yeni bağlantılar kurmaya ve deneyimle değişmeye çok açıktır[9]. Kılavuzlar bu nedenle sorun fark edildiğinde desteğin tanının kesinleşmesini beklemeden başlamasını önerir[3, 9].

Erken doğan bebeklerde hastaneden taburculuk sonrasında sürdürülen erken gelişim destek programlarını inceleyen bir Cochrane derlemesi, 44 çalışmayı bir araya getirdi. Bu programların bebeklik döneminde düşünme ve hareket gelişimini muhtemelen iyileştirdiği, okul öncesi dönemde ise düşünme becerilerine olumlu etkisi olduğu bulundu. Okul çağında süren bir etki olup olmadığı ise henüz net değil[10].

Serebral palsi riski yüksek bebekler için hazırlanan uluslararası kılavuz da üç temel ilke öne çıkarır: risk saptanır saptanmaz desteğe yönlendirmek, ebeveyn ile bebek arasındaki bağı güçlendirmek ve hedefleri en baştan aileyle birlikte belirlemek[9].

Erken destek fizyoterapi, ergoterapi, dil ve konuşma terapisi gibi alanları kapsayabilir ve ailenin evde günlük yaşam içinde uygulayacağı önerilerle sürer. Her bebeğin ihtiyacı farklıdır; plan, yapılan değerlendirmeye göre kişiye özel hazırlanır.

Gelişim takibi bir sınav değildir. Amaç, bebeğin güçlü yanlarını görmek ve destek gereken bir alan varsa bunu zamanında fark etmektir.

Evde gelişimi nasıl destekleyebilirsiniz?

  • Bebeğinizle yüz yüze konuşun, şarkı söyleyin, onun çıkardığı seslere karşılık verin.
  • Uyanıkken ve gözetiminizdeyken onu kısa süreler yüzüstü yatırın; bu, baş ve gövde kontrolünü destekler.
  • Yaşına uygun, güvenli oyuncaklarla oynamasına ve uzanıp tutmasına fırsat tanıyın.
  • Birlikte resimli kitaplara bakın, nesnelerin adını söyleyin.
  • Kazandığı becerilerin tarihini not edin; kısa videolar çekin. Kontrollere bunlarla gelin.

Bu öneriler genel önerilerdir. Bebeğiniz bir izlem programındaysa ekibin size özel verdiği önerileri öncelikli olarak uygulayın.

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu'nun bu alandaki çalışmaları

Prof. Dr. Hatice Gamze Poyrazoğlu, nörolojik gelişim basamakları ve gelişme geriliği üzerine kitap bölümleri yazmış; bebeklik ve erken çocukluk döneminde nörogelişimi inceleyen çalışmalarda yer almıştır. Bu konudaki başlıca çalışmalar:

  • Kitap bölümü

    Poyrazoğlu HG, Per H. Nörolojik Gelişim Basamaklarında Bozukluklar. Çocuklarda Büyüme Gelişme Basamakları (Editörler: Mazıcıoğlu M, Kurtoğlu S, Hatipoğlu N). Erciyes Üniversitesi, 2017.

  • Kitap bölümü

    Poyrazoğlu HG, Per H. Mental Motor Gelişme Geriliği. Çocuklarda Büyüme Gelişme Basamakları (Editörler: Mazıcıoğlu M, Kurtoğlu S, Hatipoğlu N). Erciyes Üniversitesi, 2017.

  • Anne karnında hafif, ilerlemeyen beyin karıncığı genişliği saptanan bebeklerin doğumdan sonra en az 24 aylıkken yapılan nörogelişimsel değerlendirmesi

    Kütük MS, Özgün MT, Uludağ SZ ve ark. Postnatal outcome of isolated nonprogressive mild borderline fetal ventriculomegaly. Child's Nervous System, 2013. DOI: 10.1007/s00381-013-2020-0 (yeni sekmede açılır)

  • 4–6 yaşındaki otizmli çocuklarda duyusal işleme ve oyun becerileri ile annelerin kaygı belirtileri arasındaki ilişki

    Akçay S, Dinç Yavaş A, Poyrazoğlu HG ve ark. Maternal Anxiety Symptoms, Sensory Processing, and Play Performance in Children Aged 4–6 Years with Autism Spectrum Disorder: A Cross-Sectional Study. Children, 2026. DOI: 10.3390/children13101401 (yeni sekmede açılır)

Tüm yayınlar için Özgeçmiş ve Eserler sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Bebeğim 10 aylık ve hâlâ emeklemiyor, endişelenmeli miyim?

Emekleme yaşı bebekten bebeğe çok değişir ve bazı bebekler hiç emeklemeden yürümeye geçer. Bebeğiniz desteksiz oturabiliyor, iki elini de kullanıyor, sizinle sesler ve bakışla iletişim kuruyorsa bu genellikle güven verir. Oturamıyorsa, bir yanını daha az kullanıyorsa, kasları çok gevşek ya da katıysa veya daha önce yaptığı bir şeyi artık yapmıyorsa çocuk doktorunuza danışın.

Prematüre bebeğimin gelişimini hangi yaşa göre değerlendirmeliyim?

İlk 2 yıl boyunca düzeltilmiş yaşa göre değerlendirilir. Bunun için bebeğin doğumundan bu yana geçen hafta sayısından kaç hafta erken doğduğu çıkarılır. Örneğin 32. haftada doğan ve 4 aylık olan bir bebeğin düzeltilmiş yaşı 2 aydır; ondan 2 aylık bir bebeğin becerileri beklenir.

Konuşma gecikmesi için 2 yaşını beklemek doğru mu?

Beklemek önerilmez. 18 aylıkken anne ve baba dışında en az üç sözcük söylemeye çalışmaması, işaret etmemesi ya da adı söylenince bakmaması hekimle konuşmak için yeterli bir nedendir. İşitme değerlendirmesi de konuşma gecikmesinde ilk bakılan konulardandır.

Gelişim tarama testi tanı koydurur mu?

Hayır. Tarama testi, hangi çocuğun daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini gösteren kısa bir araçtır. Taramada sorun çıkarsa çocuk ayrıntılı bir gelişim değerlendirmesine yönlendirilir; tanı bu değerlendirme sonucunda konur.

Erken doğan her bebekte gelişim sorunu olur mu?

Hayır. Erken doğan çocukların çoğunun gelişimi iyi seyreder. Gelişimsel sorun riski artmıştır ve bebek ne kadar erken doğduysa bu risk o kadar yüksektir. Bu nedenle özellikle çok erken doğan bebeklerin ilk yıllarda düzenli izlenmesi önerilir.

Bebeğim önceden yaptığı şeyleri artık yapmıyor, ne yapmalıyım?

Daha önce kazanılmış becerilerin kaybı, yalnızca geç kalmaktan farklıdır ve beklemeden değerlendirilmelidir. Kontrol tarihini beklemeden çocuk doktorunuza ya da bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurun. Bebeğiniz ilk kez nöbet geçiriyorsa; nöbet her zamanki süresinden ya da, süresini bilmiyorsanız, 5 dakikadan uzun sürüyorsa; nöbetten sonra bilinci tam yerine gelmiyorsa ya da arada kendine gelmeden art arda nöbet geçiriyorsa; nöbette ciddi biçimde yaralandıysa ya da nöbetten sonra nefes almakta zorlanıyorsa 112'yi arayın. Kolda ya da bacakta güçsüzlük, yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da görme kaybı aniden başladıysa, kısa sürede geçmiş olsa bile beklemeden 112'yi arayın (inme olabilir).

Kaynakça

  1. Zubler JM, Wiggins LD, Macias MM, ve ark. Evidence-informed milestones for developmental surveillance tools. Pediatrics. 2022;149(3):e2021052138. doi.org/10.1542/peds.2021-052138 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 35132439 (yeni sekmede açılır)
  2. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC). Learn the Signs. Act Early. — CDC's Developmental Milestones (2 ay–5 yaş kontrol listeleri). www.cdc.gov/act-early/milestones/index.html (yeni sekmede açılır)
  3. Lipkin PH, Macias MM; Council on Children With Disabilities, Section on Developmental and Behavioral Pediatrics. Promoting optimal development: identifying infants and young children with developmental disorders through developmental surveillance and screening. Pediatrics. 2020;145(1):e20193449. doi.org/10.1542/peds.2019-3449 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 31843861 (yeni sekmede açılır)
  4. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), HealthyChildren.org. Corrected age for preemies. www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/preemie/Pages/Corrected-Age-For-Preemies.aspx (yeni sekmede açılır)
  5. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Preterm birth — Fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preterm-birth (yeni sekmede açılır)
  6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Developmental follow-up of children and young people born preterm (NG72). 2017. www.nice.org.uk/guidance/ng72/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
  7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Cerebral palsy in under 25s: assessment and management (NG62). 2017. www.nice.org.uk/guidance/ng62/chapter/Recommendations (yeni sekmede açılır)
  8. Novak I, Morgan C, Adde L, ve ark. Early, accurate diagnosis and early intervention in cerebral palsy: advances in diagnosis and treatment. JAMA Pediatr. 2017;171(9):897-907. doi.org/10.1001/jamapediatrics.2017.1689 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 28715518 (yeni sekmede açılır)
  9. Morgan C, Fetters L, Adde L, ve ark. Early intervention for children aged 0 to 2 years with or at high risk of cerebral palsy: international clinical practice guideline based on systematic reviews. JAMA Pediatr. 2021;175(8):846-858. doi.org/10.1001/jamapediatrics.2021.0878 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 33999106 (yeni sekmede açılır)
  10. Orton J, Doyle LW, Tripathi T, ve ark. Early developmental intervention programmes provided post hospital discharge to prevent motor and cognitive impairment in preterm infants. Cochrane Database Syst Rev. 2024;2(2):CD005495. doi.org/10.1002/14651858.CD005495.pub5 (yeni sekmede açılır) · PubMed: 38348930 (yeni sekmede açılır)
  11. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). What to do if someone has a seizure (fit). Son gözden geçirme: 19 Aralık 2023. www.nhs.uk/symptoms/what-to-do-if-someone-has-a-seizure-fit/ (yeni sekmede açılır)
  12. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Stroke — Symptoms. Son gözden geçirme: 12 Eylül 2024. www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/ (yeni sekmede açılır)
  13. Royal College of Paediatrics and Child Health (RCPCH). Stroke in childhood: clinical guideline for diagnosis, management and rehabilitation. 2017. www.rcpch.ac.uk/resources/stroke-in-childhood-clinical-guideline (yeni sekmede açılır)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuğunuzun durumuyla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.

Görsel: Rene Asmussen · Pexels (kaynak, yeni sekmede açılır) · Wikimedia Commons (yeni sekmede açılır) · Lisans: CC0 1.0 (yeni sekmede açılır)